Begrippen

Op deze pagina worden de belangrijkste begrippen uit de 'veelgestelde vragen' toegelicht.

Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG)

De AVG heeft per 25 mei 2018 de Wet bescherming persoonsgegevens in Nederland vervangen. Deze verordening (in het Engels: GDPR) is van toepassing op de verwerking van persoonsgegevens en zorgt ervoor dat in heel Europa dezelfde wetgeving voor privacy geldt.

Meer informatie

Zie ook de pagina Algemene Verordening Gegevensbescherming

Beeld en Geluid op school

Beeld en Geluid op school is de online toegang tot bijna 90.000 audiovisuele bronnen voor het hoger onderwijs in Nederland. Het gaat om een selectie uit de archieven van het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid (NIBG).

Een licentie op Beeld en Geluid op school afgesloten door de onderwijsinstelling geeft medewerkers en studenten van de aangesloten instellingen het recht om materiaal van de Nederlandse omroepen dat door het NIBG wordt gearchiveerd te gebruiken in het kader van het onderwijs. Naast ouder materiaal wordt ook actueel uitgezonden materiaal door het NIBG gearchiveerd. Een onderwijsinstelling kan een licentie op Beeld en Geluid afsluiten tegen een jaartarief dat gerelateerd is aan haar aantal studenten en docenten.

Meer informatie

Website Beeld en Geluid op school

Bronvermelding

Bronvermelding is het aangeven van de oorsprong van informatie en van verwerkte teksten, afbeeldingen en beeldfragmenten, die zijn gebruikt voor het creëren van een gepubliceerd werk.

Bronvermeldingen dienen de lezers of kijkers in staat te stellen de betrouwbaarheid van de informatie te beoordelen, om anderen de gelegenheid te geven de informatie uit te diepen door nader onderzoek of deze te corrigeren en geven de maker van het origineel de eer en waardering waar hij of zij recht op heeft. Teksten en ideeën van anderen mogen niet zonder bronvermelding in een eigen document gepresenteerd worden, dat is plagiaat. Bij het gebruikmaken van andermans werk is bronvermelding auteursrechtelijk verplicht.

Het verwijzen naar bronnen kan op diverse manieren, op veel hogescholen en universiteiten worden de APA richtlijnen gehanteerd.

Meer informatie

Citaatrecht

Volgens het citaatrecht (artikel 15a Auteurswet) mag een relevant deel van een werk worden overgenomen. Dat geldt voor tekst, beeld en geluid. Hieronder valt zowel het letterlijk citeren uit het werk als ook het parafraseren (herformuleren) van dat werk. Bij het citeren uit of parafraseren van andermans werk gelden de volgende eisen:

  • Het mag alleen ter verduidelijking van een bepaald betoog of verhaal, niet alleen ter ‘versiering’
  • Er mag niet meer dan strikt nodig worden overgenomen
  • Bronvermelding is verplicht
Collectieve rechtenorganisaties

Collectieve rechtenorganisaties beheren de exploitatierechten van bepaalde groepen rechthebbenden. Bij deze rechtenorganisaties kan tegen betaling snel toestemming verkregen worden voor het gebruik van meerdere werken van diverse makers.

Tegen standaardtarieven geven zij licenties voor het hergebruik van werken. Deze tarieven zijn voor niet-commerciële, educatieve instellingen lager dan voor commerciële partijen. Dit zijn de bekendste collectieve rechtenorganisaties in Nederland:

•    Buma/Stemra beheert de auteursrechten van componisten, tekstschrijvers en uitgeverijen.

•    Pictoright beheert de auteursrechten van kunstenaars, fotografen, illustratoren en architecten.

•    Norma beheert de naburige rechten van uitvoerend kunstenaars zoals acteurs, musici en dansers.

•    Sena verdeelt de audiogelden uit naburige rechten bij muziekgebruik, ten behoeve van uitvoerende muzikanten en platenmaatschappijen.

•    Stichting Leenrecht incasseert en verdeelt vergoedingen voor het uitlenen van auteursrechtelijk materiaal door bibliotheken.

•    Stichting UvO beheert de auteursrechten van uitgevers. Via de Vereniging Hogescholen is een collectieve overeenkomst afgesloten met Stichting UvO voor het gebruik van korte overnames in hogescholen.

•    Stichting Reprorecht incasseert en verdeelt vergoedingen voor het van papier op papier kopiëren van informatie uit boeken, tijdschriften, kranten en ander auteursrechtelijk beschermd werk.

•    Stichting Thuiskopie incasseert en verdeelt vergoedingen voor het maken van een kopie die iemand voor eigen oefening, studie of gebruik maakt.

•    Videma beheert de auteursrechten van rechthebbenden van filmwerken. Via de Vereniging Hogescholen is een collectieve overeenkomst afgesloten met Videma wat betreft het vertonen van filmwerken in hogescholen.

•    VOICE is de organisatie waarin al deze collectieve beheersorganisaties zijn verenigd. Zij hanteert ook het CBO-Keurmerk, dat jaarlijks door een onafhankelijke auditor wordt getoetst.

Copyright

Het Engelse woord dat gebruikt wordt voor auteursrecht. Hoewel auteursrecht bijna altijd wordt vertaald met de term copyright is deze vertaling niet helemaal juist.

Er bestaat een nuanceverschil tussen deze twee termen omdat ze verwijzen naar twee rechtssystemen met verschillende uitgangspunten.

Het auteursrecht (droit d’auteur) beschermt de auteur als natuurlijk persoon. Op grond van het auteursrecht komen aan de auteur zogenaamde persoonlijkheidsrechten toe die in de meeste gevallen onvervreemdbaar zijn. Copyright beschermt veel meer de investering die in een werk is gedaan. Morele rechten ontbreken in dit systeem.

Het copyright regime heerst in de Angelsaksische landen zoals de Verenigde Staten, Groot Brittannië en Australië. Auteursrecht vinden we in landen in continentaal Europa en hun voormalige koloniën. 

Meer informatie

Creative Commons

Creative Commons (CC) is een organisatie die een aantal auteursrechtlicenties heeft ontwikkeld, waarmee een maker anderen vooraf en zonder te betalen toestemming kan geven om zijn werk te hergebruiken, zowel kopiëren als openbaar maken. Het gebruik van de CC-licentie om eigen materiaal uit te brengen, wordt van harte aanbevolen.

Meer informatie

Exploitatierecht

Het exploitatierecht slaat op het exclusieve recht van de maker van een werk van letterkunde, wetenschap of kunst om het werk openbaar te maken en het werk te verveelvoudigen.

Onder openbaar maken valt o.a. het uitzenden van een programma, het opvoeren van een toneelstuk of het in druk laten verschijnen van een boek. Ook het uploaden van een werk op het internet is een vorm van openbaarmaking.

Onder de verveelvoudiging van een werk  wordt mede verstaan de vertaling, de muziekschikking, de verfilming of toneelbewerking en in het algemeen iedere gehele of gedeeltelijke bewerking of nabootsing in gewijzigden vorm, welke niet als een nieuw, oorspronkelijk werk moet worden aangemerkt. Exploitatierechten zijn overdraagbaar.

Intellectueel eigendomsrecht

Het intellectueel eigendomsrecht betreft de rechtsgebieden auteursrecht, naburige rechten, databankenrecht en industrieel eigendom.

Het auteursrecht wordt ondermeer geregeld in de Auteurswet, de Wet op de Naburige Rechten en de Databankenwet. Een bijzondere vorm van het auteursrecht is het muziekauteursrecht. Het auteurscontractenrecht is medio 2015 gewijzigd. Belangrijkste wijzigingen hieruit zijn het recht op een billijke vergoeding, akte vereiste bij licentie en de bestsellerbepaling.

Onder industrieel eigendom vallen octrooirecht, merkenrecht, handelsnaamrecht, tekeningen en modellenrecht, chipsrecht, topografierecht en kwekersrecht. Onder het merkenrecht valt bijvoorbeeld een merkinschrijving bij het BBIE te Den Haag. 

Leenrecht

De regels omtrent het uitlenen van auteursrechtelijk materiaal door bibliotheken (Auteurswet: artikelen 12, 15c-g).

Stichting Leenrecht incasseert en verdeelt de leenrechtvergoedingen.

Meer informatie

Leenrecht.nl

Open access

Volgens het Budapest Open Access Initiatief is een artikel 'open access' als het artikel vrij te lezen, te downloaden, te kopiëren, te verspreiden, te printen of te doorzoeken is.

De auteur heeft een niet-exclusieve licentie gegeven voor een breed (her)gebruik, maar heeft zijn auteursrechten behouden. Dat laatste maakt het mogelijk om het werk toegankelijk te maken via het internet of te gebruiken als materiaal voor colleges. Daarom is het belangrijk om te weten wat voor ruimte het auteursrecht biedt om 'open access' publiceren mogelijk te maken.

Meer informatie

Open Educational Resources (OER)

Leermaterialen zijn "ieder middel dat in een formele lessituatie wordt gebruikt om de leerling of student kennis en vaardigheden bij te brengen."[1] Deze middelen kunnen tekst, beeld of video zijn, maar ook andere materialen en vormen. Op alle leermaterialen rust het auteursrecht.

Leermaterialen kunnen onder een algemene vrije licentie beschikbaar worden gemaakt. Op dat moment zijn ze ‘open’. Het belangrijkste kenmerk van open leermaterialen is dat ze:

  • digitaal beschikbaar en vrij te gebruiken zijn;
  • publiekelijk vrijgegeven zijn;
  • voorzien zijn van een licentie waarmee (her)gebruik en verspreiding mogelijk is.

Onderwijsinstellingen zijn zowel gebruiker als maker van (open) leermaterialen. Lees hier meer over in de vuistregel.

[1] https://nl.wikipedia.org/wiki/Portaal:Onderwijs/Leermiddelen

Overeenkomst voor de openbaarmaking van filmwerken

De overeenkomst voor de openbaarmaking van filmwerken betreft een overeenkomst tussen de collectieve rechtenorganisatie Videma (beheert de auteursrechten van rechthebbenden van filmwerken) en de hogescholen (via de koepel Vereniging Hogescholen).

De overeenkomst geeft toestemming voor het vrije gebruik van tv-programma's en films, zoals Videma deze vertegenwoordigt. Videma vertegenwoordigt alle tv-programma's die worden uitgezonden op de kanalen van de publieke omroep, en een groot aantal commerciële zenders. Op het gebruik zijn de Videma licentievoorwaarden van toepassing.

Meer informatie

Videma

Portretrecht

Het portretrecht is het recht van een geportretteerde persoon om zich in bepaalde gevallen te verzetten tegen publicatie van zijn portret. Van een 'portret' is sprake als iemand herkenbaar is afgebeeld. Het portretrecht is geregeld in de Auteurswet.

Meer informatie

Basiskennis auteursrecht

Privacy by Default

We spreken van Privacy by Default als de standaardinstellingen van een programma, app, website, dienst of apparaat zodanig zijn dat maximale privacy wordt betracht.

Voorbeelden van het ontbreken van Privacy by Default

  • Het standaard 'delen' op sociale netwerken.
  • Vooraf ingevulde velden bij formulieren zoals "ik wil op de hoogte gehouden worden".
  • Vragen om gegevens zoals geboortedatum en telefoonnummer als dat niet relevant is (zoals bij het abonneren op een nieuwsbrief).
  • In algemene voorwaarden opnemen dat uw gegevens met derden worden gedeeld.
  • Automatisch inloggen op en koppelen met andere websites.
  • Apps die bij het installeren adresboeken kopiëren, en je overal volgen (locatie doorgeven).
  • Automatisch tonen van alle informatie van iemand op sociale netwerken.
Privacy by Design

Bij het werken volgens Privacy by Design wordt al bij de start van het ontwerpen van een informatiesysteem rekening gehouden met privacy. De aandacht voor privacy blijft tijdens de gehele levensduur van het systeem bestaan. Het doel is de beveiliging van persoonsgegevens te optimaliseren. 

Preserveringskopie

Bibliotheken mogen een kopie van rechtmatig verkregen materiaal maken om dit 'voor verval te behoeden'.

De Auteurswet geeft in artikel 16n nauwkeurig de grenzen voor het maken van een preserveringskopie. Het mag alleen voor de restauratie van een exemplaar, voor het voorkomen van verval van het exemplaar van het werk, of om een exemplaar van het werk raadpleegbaar te houden als de technologie in onbruik raakt.

Readerregeling

De Readerovereenkomst is een overeenkomst tussen het Nederlands Uitgeversverbond (NUV) / Stichting UvO en het hoger onderwijs (via de koepels VSNU en Vereniging Hogescholen).

Deze overeenkomst bevat afspraken over de overname van auteursrechtelijk beschermd materiaal in onderwijspublicaties, zoals readers. Het gaat in deze overeenkomst zowel over de voorwaarden als over de 'billijke' vergoeding.

Meer informatie

Reprorecht

De mogelijkheid voor personen verbonden aan instellingen en bedrijven om te kopiëren uit kranten, tijdschriften, boeken en ander auteursrechtelijk beschermd werk (Auteurswet: artikel 1 en 16h).

Stichting Reprorecht incasseert en verdeelt de reprorechtvergoedingen.

Meer informatie

Stichting Reprorecht Onderwijs

Repository

Een repository is een systeem waarin informatie in diverse vormen (bijvoorbeeld tekst, datasets, beeld of geluid) in kan worden opgeslagen en gemetadateerd.

Hogeronderwijsinstellingen bieden hun publicaties en onderzoeksdata aan via repositories. Landelijk bieden de HBO Kennisbank en NARCIS toegang tot publicaties en onderzoeksdata afkomstig uit de repositories van onder andere hogescholen en universiteiten. 

Meer informatie

Scraping

Scraping is een techniek waarbij alle of bepaalde informatie op een website (door middel van software) automatisch wordt uitgelezen, gekopieerd en opgeslagen in een aparte database.

Soms kan het scrapen van een website een inbreuk op het auteursrecht opleveren. Dit geldt als de informatie een eigen oorspronkelijk karakter heeft en een persoonlijk stempel van de maker draagt. In dat geval heeft de houder van het auteursrecht het alleenrecht om het werk openbaar te maken en te verveelvoudigen. Openbaar maken is bijvoorbeeld het publiceren van een wetenschappelijk artikel. Het verveelvoudigen is bijvoorbeeld het kopiëren van een boek. Wanneer een werk auteursrechtelijk is beschermd, mag je deze in principe niet zonder toestemming van de maker openbaar maken of verveelvoudigen.

Zie voor meer informatie: https://lawfox.nl/?encyclopedia=scraping

SHERPA/RoMEO

SHERPA/RoMEO is de belangrijkste database met het beleid van wetenschappelijke uitgevers op het gebied van Open Access.

RoMEO staat voor RightsMEtadata for Open Archiving. De databank maakt het mogelijk om op een uniforme en overzichtelijke wijze na te kijken welke Open Access mogelijkheden een specifiek tijdschrift biedt.

Meer informatie

Taverne

In 2015 namen de Tweede en Eerste Kamer het amendement van Taverne aan. Dit werd Artikel 25fa van de Nederlandse Auteurswet: een auteur van een kort wetenschappelijk werk mag dat na een redelijke termijn open beschikbaar stellen, mits het werk gebaseerd is op onderzoek dat minimaal gedeeltelijk met overheidsgeld is bekostigd. Elke auteur van wetenschappelijk werk heeft dit recht; je hoeft dus geen corresponderende auteur of eerste auteur te zijn om er gebruik van te maken. Het open beschikbaar stellen kan bijvoorbeeld via een institutionele repository of een persoonlijke website.

Taverne is met name relevant voor universiteiten. Maar over de precieze uitwerking van het amendement is lang onduidelijkheid geweest. In 2019 lanceerde de Vereniging van Universiteiten (VSNU) het landelijke project ‘You share, we take care’ waarvoor het Nationaal Programma Open Science het amendement uitwerkte in praktische uitgangspunten: de uiteindelijk gepubliceerde versie van een artikel, conferentiebijdrage, of boekhoofdstuk in een verzamelbundel mag zes maanden na de eerste online verschijning open beschikbaar worden gesteld, ongeacht eventuele beperkende richtlijnen van uitgevers. Inmiddels zijn ook de universitair medische centra (umc’s) aangehaakt bij dit landelijke project.

Meer informatie

Thuiskopie

Een thuiskopie is de aanduiding voor een foto-, tekst- of digitale kopie die iemand voor eigen oefening, studie of gebruik maakt.

Stichting Thuiskopie incasseert en verdeelt de thuiskopievergoedingen.

Meer informatie

Thuiskopie.nl

Vrijwaringsverklaring

Verklaring van de aanbieder van een werk waarin hij verklaart dat hij de rechten op het materiaal bezit, dan wel dat hij een ander vrijwaart tegen alle aanspraken die derden eventueel op het materiaal zouden kunnen laten gelden.