Uitzonderingen voor het onderwijs

In de Auteurswet staan drie uitzonderingen, die voor hergebruik in het onderwijs van belang zijn (‘beperkingen’ genoemd) (artikel 15 Auteurswet en artikel 16 Auteurswet):

a)    Vertoningsbeperking
b)    Onderwijsbeperking
c)    Citaatrecht

Vertoningsbeperking

Een beschermd werk mag zonder toestemming van de rechthebbende worden vertoond of ten gehore gebracht in het kader van onderwijs zonder winstoogmerk (artikel 12 lid 5 Auteurswet).

Dit geldt voor audiovisuele werken zoals films, video- en televisieprogramma’s, voor audio zoals muziek- en geluidsopnamen en ook voor stilstaand beeld zoals foto’s en kunstwerken.

Wel moet de openbaarmaking deel uitmaken van het onderwijsprogramma. Ook moet die fysiek in de onderwijsinstelling zelf plaatsvinden; er mag tijdens de les dus een filmpje vanaf internet vertonen in het leslokaal, maar een kopie ervan op een digitale leeromgeving zetten zodat studenten het thuis kunnen zien, mag niet op grond van deze uitzondering.

Onderwijsbeperking

Delen van (elk soort) werken mogen worden gekopieerd en openbaar gemaakt worden ter toelichting bij niet-commercieel onderwijs (artikel 16 Auteurswet). De openbaarmaking of vertoning hoeft in dít geval niet fysiek in het leslokaal plaats te vinden.

Een kopie via een digitale leeromgeving openbaar maken mag dus ook, mits het uitsluitend voor onderwijsdoelen bestemd is, dus bijvoorbeeld in een besloten omgeving waar studenten met een wachtwoord toegang toe kunnen krijgen.

Ook mogen de delen van de werken alleen ter toelichting bij het onderwijs worden gebruikt; ze moeten dus aanvullend en niet onderwijsvervangend zijn.

Deze onderwijsuitzondering schrijft bovendien voor dat de auteursrechthebbenden een billijke vergoeding moeten krijgen voor het gebruik van hun werk. Er kan overigens ook met de rechthebbende afgesproken worden dat de billijke vergoeding 0 euro bedraagt. In het hoger onderwijs is dit gemeenschappelijk geregeld via de readerregeling, een afkoopregeling voor korte overnames. In 2017 hebben de universiteiten een nieuwe readerregeling ondertekend waarin ook middellange overnames zijn afgekocht. De hbo's zijn nog in gesprek over een nieuwe regeling. Meer informatie over de nieuwe readerregeling voor universiteiten vind je op de webste van Stichting Pro

Volledige, dus integrale werken mogen volgens deze uitzondering alleen in het onderwijs worden gebruikt als het gaat om korte werken, foto’s of kunstwerken. En in compilatiewerken (zoals (digitale) readers en (beeld)databanken) mogen van één en dezelfde maker slechts enkele (korte) werken worden opgenomen. Voor het vertonen of laten horen van een (lange) video- of audio-opname in het leslokaal kan er dus beter een beroep gedaan worden op de vertoningsbeperking (uitzondering 1) doen, waarvoor bovendien ook geen billijke vergoeding hoeft betaald te worden.

Onderwijsinstellingen maken met Stichting PRO jaarlijks afspraken over de vergoeding en omvang voor het gebruik van werken. Daarbij gaat het zowel om korte als lange werken, digitaal en in papiervorm.

Voorwaarden (artikel 15a Auteurswet):

•    De onderwijsbeperking eist bovendien ook steeds bronvermelding.

•    Verder mag het werk niet gewijzigd worden.

•    En het werk moet al eerder openbaar zijn gemaakt (een ongepubliceerd werk mag niet worden gebruikt).

Overigens hebben overeenkomsten tussen uitgevers en een instelling in het hoger onderwijs vandaag de dag vaak het karakter van een campuslicentie. In een campuslicentie staat in het contract de afspraak dat de digitale bestanden binnen het netwerk van de universiteit of hogeschool zonder vergoeding mogen worden gebruikt.

Muziek

Voor muziekgebruik tijdens de les maar ook buiten de les zoals in de pauze of bij schoolfeesten gelden andere regels. Daarvoor kan een school zich het beste tot Buma/Stemra wenden, en niet tot Stichting PRO. Dit geldt ook voor een situatie waarin een student auteursrechtelijk beschermd audiomateriaal gebruik in een afstudeerproject waarin bijvoorbeeld met audiovisuele media wordt gewerkt. Het is mogelijk om met Buma/Stemra jaarlijks een overeenkomst te sluiten waarbij het muziekgebruik wordt geregeld. Daar moet immers wel zoveel mogelijk een billijke vergoeding tegenover staan. Maatwerk licenties zijn ook mogelijk. Een en andere is afhankelijk van het soort onderwijs, het soort muziek en het soort muziekgebruik.

In het onderwijs is plagiaat verboden, net zoals dat buiten het onderwijs niet is toegestaan. Daaronder valt bijvoorbeeld slaafse nabootsing. Ook mag er niet zomaar in het wilde weg geremixed of gesampled worden. Bronvermelding dan wel het vragen van toestemming tot (her)gebruik is derhalve van groot belang. Ook illegaal downloaden of streamen mag niet in het onderwijs. Tenslotte is het hyperlinken naar illegale bronnen ook niet toegestaan.

Citaatrecht

Het citaatrecht maakt het mogelijk om beschermde werken gratis en zonder toestemming van de maker op te nemen in een ‘wetenschappelijke verhandeling’. Dit mag ruim opgevat worden: ook een PowerPointpresentatie voor het onderwijs valt eronder. Het citaatrecht is natuurlijk wel begrensd, ook in het onderwijs.

Een citaat moet bijvoorbeeld wel functioneel zijn; het moet dienen ter ondersteuning van de inhoud van de verhandeling, dus niet alleen maar ter versiering of opleuking.

Ook moet de omvang van het citaat gerelateerd zijn aan het doel dat wordt nagestreefd; lange programma’s of lange teksten mag bijvoorbeeld niet worden overgenomen, wel korte tekstfragmenten. Kunstwerken en foto’s mogen wel in hun geheel ‘geciteerd’ worden.

Ook het ‘citaatrecht’ stelt de drie bij de onderwijsvertoning genoemde voorwaarden: bronvermelding, geen wijziging en eerdere publicatie (artikel 15a Auteurswet).

Meer informatie

Laatste wijziging op 20 sep 2018